Fırdöndü, gemilerde bağlama halatlarının yönünü değiştirmek ve halatı vinç, baba veya loça gibi donanımlara doğru yönlendirmek için kullanılan, kendi ekseni etrafında dönen makaralı halat kılavuzudur. Dönen makarası sayesinde halatın sürtünmesini azaltır ve aşınmasını önler. Bu işleviyle bir tür saptırma (yönlendirme) makarasıdır; uluslararası literatürde “pedestal roller” veya “roller fairlead” olarak bilinir.

Ne İşe Yarar?

Gemilerde bağlama halatları, bağlama vinçlerinden çıkıp loçalardan geçerek rıhtıma ulaşır ve bu yol boyunca birçok kez yön değiştirebilir. Halatın sabit bir yüzey üzerinde kayarak yön değiştirmesi, hem halatın hızla aşınmasına hem de vincin daha fazla zorlanmasına neden olur. Fırdöndü, halatla birlikte dönen makarası sayesinde bu yön değişimini çok daha az sürtünmeyle gerçekleştirir.

Çeşitleri

Tekli fırdöndü: Güverteye bağlanan bir kaide üzerinde dönen tek makaradan oluşur. Halatın yönünün değiştirileceği noktalara yerleştirilir.
İkili ve üçlü fırdöndüler: Ortak bir taban üzerinde yan yana dizilen iki veya üç makaradan oluşur. Genellikle borda kenarında, halatın farklı açılarla geldiği yerlerde kullanılır; halat hangi açıdan gelirse gelsin makaralardan birine temas ederek yönlendirilir.
Makaralı loçalar: Dikey ve yatay makaraların bir çerçeve içinde birleştirildiği kapalı tip yönlendiricilerdir.

Yapısı

Makara: Ortası içe doğru kavisli, kenarları geniş yarıçaplı bir silindirdir; halatın makara üzerinde kalmasını sağlar.
Mil ve yataklar: Makaranın serbestçe dönmesini sağlar. Yataklarda burç veya rulman kullanılabilir; dışarıdan yağlama için gresörlükler bulunur.
Kaide ve taban levhası: Makarayı taşıyan ve güverteye kaynatılan bölümdür. Altında, yüklerin gemi yapısına aktarılması için takviyeler bulunur.
Üst kapak: Makarayı mil üzerinde tutan ve yatakları koruyan kapaktır.

Malzeme ve Bakım

Fırdöndüler genellikle döküm veya kaynaklı çelikten üretilir; makara yüzeyleri halat aşınmasını azaltacak şekilde düzgün işlenir. Makaranın serbestçe dönebilmesi, fırdöndünün işlevini yerine getirmesi için şarttır. Bu nedenle yataklar düzenli olarak yağlanmalı ve makaranın sıkışıp sıkışmadığı kontrol edilmelidir; dönmeyen bir makara halatı sabit bir yüzey gibi aşındırır.

Güvenli Çalışma Yükü

Fırdöndüler de diğer bağlama donanımı gibi taşıyabilecekleri güvenli çalışma yüküne göre boyutlandırılır. Bu değer donanım üzerinde işaretlenir ve geminin bağlama düzeni planında gösterilir.