Hırça mapası, gemilerde demir (çapa) zincirinin zincirlikte kalan iç ucunu gemi yapısına bağlayan bağlantı donanımıdır. Denizcilik sözlüklerinde, zincirin zincirlikteki ucunun gemiye tutturulduğu kilit olarak tanımlanır. Denizcilikte “mapa”, halat, zincir veya donanımın bağlandığı halka ya da kulak biçimli bağlantı noktasına verilen addır. İngilizce kaynaklarda zincirin bu iç ucu “bitter end” olarak anılır; onu gemiye bağlayan donanım ise “bitter end fitting” veya “cable clench” gibi adlarla bilinir.
Ne İşe Yarar?
Demir funda edilirken zincir zincirlikten çekilir ve ırgatın (demir vinci) zincir dişlisi üzerinden denize salınır. Normal kullanımda zincirdeki yük ırgatın freni ve zincir stoperi tarafından taşınır; hırça mapası bu yükü taşımak için değil, son güvenlik noktası olarak tasarlanır. Fren kaydığında ya da zincir kontrolsüz biçimde boşaldığında zincirin son baklası hırça mapasında tutulur ve demirle birlikte bütün zincirin denize kaybolması önlenir.
Hırça mapasının ikinci görevi bunun tersidir. Demirin dipte bir yere takıldığı ya da geminin bulunduğu yerden hemen ayrılması gereken acil durumlarda zincir hırça mapasından çözülerek denize bırakılabilir; böylece demir ve zincir gözden çıkarılarak gemi serbest kalır.
Yapısı
Hırça mapaları farklı biçimlerde üretilse de genellikle şu bölümlerden oluşur:
- Gövde ve bağlantı levhası: Zincirlik perdesine, döşeğine veya bu amaçla güçlendirilmiş bir yapı elemanına kaynakla ya da cıvatayla bağlanan, zincirden gelen kuvveti gemi yapısına aktaran bölümdür.
- Çatal: Zincirin son baklasının ya da zincirin ucuna takılan kilidin yerleştirildiği, karşılıklı iki kulaktan oluşan bölümdür.
- Pim: Çatalın kulaklarından geçerek baklayı yerinde tutan kalın çelik pimdir. Pim geri çekildiğinde bakla serbest kalır.
- Çözme düzeni: Pimin zincirlik dışından çekilebilmesini sağlayan mil, kol veya vida düzenidir. Böylece zinciri serbest bırakmak için kimsenin zincirliğe girmesi gerekmez.
Kurallar ve Tasarım
Klas kuruluşlarının kuralları, zincirin iç ucunun gemi yapısına, zincirin asgari kopma yükünün yüzde 15’inden az ve yüzde 30’undan fazla olmayan bir kuvvete dayanabilecek bir bağlantıyla tutturulmasını ister. Aynı kurallar, acil bir durumda zincirin zincirlik dışındaki erişilebilir bir yerden kolayca boşaltılabilmesini de şart koşar. Zincirlik, oksijen yetersizliği riski taşıyan kapalı bir alan olduğundan, çözme işleminin dışarıdan yapılabilmesi mürettebatın güvenliği açısından da önemlidir.
Hırça mapasının boyutları, bağlanacağı zincirin çapına ve kalitesine göre belirlenir; gövdenin bağlandığı yapı da bu kuvvete göre takviye edilir.
Malzeme ve Bakım
Hırça mapaları çelik levhalardan kaynaklı konstrüksiyon olarak ya da dövme ve döküm parçalardan üretilir; pim ve hareketli parçalar talaşlı imalatla işlenir. Deniz ortamında korozyona karşı astar ve son kat boyayla korunur.
Zincir, zincirliğe deniz suyu ve çamurla birlikte girer. Bu nedenle pimin ve çözme düzeninin paslanıp sıkışmaması için demirleme donanımının düzenli kontrollerinde hırça mapası da incelenir, pimin rahatça hareket ettiği denenir ve hareketli parçalar yağlanır.
Kullanım Alanları
- Yük gemileri, tankerler ve yolcu gemilerinin zincirliklerinde
- Römorkörler, balıkçı gemileri ve hizmet teknelerinde
- Demir zinciri zincirlikte saklanan yat ve teknelerde