Dümen yelpazesi, gemi ve teknelerin kıç tarafında, genellikle pervanenin arkasında bulunan ve geminin yönünü değiştirmeye yarayan yassı, kanat profilli dümen gövdesidir. Uluslararası literatürde “rudder blade” olarak bilinir. Dümen yelpazesi, dümen rodu (dümen mili) aracılığıyla gemideki dümen makinesine bağlanır; dümen makinesi rodu döndürdüğünde yelpaze açı alır ve üzerinden geçen su akışı gemiyi döndüren kuvveti oluşturur.
Çalışma Prensibi
Dümen yelpazesi bir uçak kanadına benzer şekilde çalışır. Yelpaze su akışına belirli bir açıyla yerleştirildiğinde iki yüzü arasında basınç farkı oluşur ve yana doğru bir kuvvet meydana gelir. Bu kuvvet geminin kıç tarafını yana iterek geminin dönmesini sağlar. Pervanenin arkasındaki hızlı su akışı dümenin etkinliğini artırır.
Çeşitleri
- Askılı (spade) dümen: Yalnızca dümen roduna bağlıdır, alt ucunda destek yoktur; yatlarda ve birçok modern gemide yaygındır.
- Yarı askılı dümen: Üst kısmı gemi yapısına bağlı bir destek (dümen boynuzu) tarafından taşınır.
- Dengeli dümen: Yelpazenin bir bölümü rodun önünde kalacak şekilde yerleştirilir; bu sayede dümeni çevirmek için gereken kuvvet azalır.
- Özel dümenler: Kanatçıklı veya yüksek kaldırma kuvvetli dümenler, manevra kabiliyetinin önemli olduğu gemilerde kullanılır.
Yapısı ve İmalat
Dümen yelpazeleri çoğunlukla çelik levhalardan oluşturulan kapalı bir kutu yapıdır. İç kısımda yelpazeyi güçlendiren yatay ve dikey perdeler bulunur. Dış kaplama levhaları bu iç iskelete, levha üzerinde açılan yuvalar boyunca yapılan yuva kaynaklarıyla bağlanır. Rod ile yelpaze arasındaki bağlantı konik, flanşlı veya kaplinli olabilir. İmalattan sonra yelpazenin sızdırmazlığı basınçlı hava testiyle kontrol edilir ve iç yüzeyler korozyona karşı korunur.
Tasarım ve Kurallar
Dümen yelpazesinin alanı, profil biçimi ve rod çapı; geminin boyuna, hızına ve manevra gereksinimlerine göre belirlenir. Dümen ve rod boyutları klas kuruluşlarının kurallarına göre hesaplanır ve imalat klas gözetiminde yapılabilir. Yatlarda ise dümen yelpazesi teknenin hidrodinamik tasarımının önemli bir parçasıdır; çoğunlukla askılı tipte, ince ve verimli profillerle tasarlanır.
Kullanım Alanları
- Ticari gemiler, römorkörler ve iş tekneleri
- Motor ve yelkenli yatlar
- Balıkçı gemileri ve yolcu tekneleri
- Askeri tekneler ve devriye botları